TYDZIEŃ MÓZGU

Artykuły z okładki:

Piotr Wolski, DWIE DUSZE W JEDNYM MÓZGU?

Najbardziej rzucającą się w oczy cechą budowy zewnętrznej ludzkiego mózgu jest jego symetria. Większość masy mózgowia stanowią przypominające jądro orzecha włoskiego dwie duże, symetryczne półkule mózgowe. Choć anatomicznie półkule są prawie jednakowe, od połowy XIX w. wiadomo, że wykazują zróżnicowanie czynnościowe. Dzięki pionierskim odkryciom Jean Baptiste Bouillauda, Ernesta Aubertina, Marka Daxa i Paula Broki ustalono istnienie bezpośredniego związku utraty zdolności mówienia (afazji) z uszkodzeniami tylnych okolic czołowych lewej półkuli, a tym samym szczególnego znaczenia tej półkuli dla języka. Dalsze badania zasugerowały istnienie powiązań asymetrii językowej z preferencją ręki, ugruntowując na długo przekonanie, że lewa półkula odpowiada za mowę tylko u osób praworęcznych, podczas gdy u leworęcznych dominuje prawa. Pogląd ten zweryfikowano dopiero w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy to przeprowadzone na szeroką skalę badania pacjentów przygotowywanych do operacji neurochirurgicznych pokazały, że również wśród leworęcznych najczęściej mowa kontrolowana jest przez lewą półkulę (choć faktycznie odsetek osób z nietypową lokalizacją mowy jest w tej grupie nieco wyższy)...

Małgorzata Kajta, W JAKI SPOSÓB WYSTĘPUJĄCE W ŚRODOWISKU SUBSTANCJE HORMONALNIE CZYNNE WPŁYWAJĄ NA MÓZG?

Obserwowany ostatnio znaczny wzrost liczby przypadków autyzmu, zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD ang. attention deficit and hyperactivity disorder) czy trudności w uczeniu się i agresji zwrócił uwagę badaczy i klinicystów na  występujące w środowisku substancje hormonalnie czynne i ich możliwy wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego. Według Światowej Organizacji Zdrowia te egzogenne substancje hormonalnie czynne zaburzają funkcjonowanie gruczołów wydzielania wewnętrznego, zwłaszcza gonad i tarczycy i w ten sposób wpływają niekorzystnie na organizm, jego potomstwo, a nawet całą populację. Do tych substancji zalicza się trwałe zanieczyszczenia organiczne (POPs; ang. persistent organic pollutants), których powstawanie wiąże się najczęściej ze spalaniem i utylizacją odpadów, obróbką tworzyw sztucznych, względnie produkcją przemysłową. Wymienia się wśród nich m.in. dioksyny, polichlorowane bifenyle, pestycydy, fungicydy czy też składniki plastiku w postaci bisfenolu A czy ftalanów. Dowiedziono, że oprócz zaburzania funkcji endokrynnych i działania jak „endocrine disrupting chemicals”, wiele z tych substancji upośledza neuroprzekaźnictwo i tworzenie sieci neuronalnych, a więc działa jak „neural disrupting chemicals”. Biorąc pod uwagę, że okres półtrwania tych substancji może sięgać nawet kilkudziesięciu lat, konieczność radzenia sobie z zagrożeniem będzie stawiać przed badaczami wciąż nowe wyzwania...

Bogdan Wojciszke, PSYCHOLOGICZNE RÓŻNICE PŁCI

W myśleniu potocznym dominuje przekonanie o wielkich różnicach płci. Powiadamy, że kobiety i mężczyźni to płci przeciwne, stereotypy męskości i kobiecości przedstawiają się bardzo odmiennie, a popularnonaukowe książki przekonują, że mężczyźni i kobiety są z różnych planet, Marsa i Wenus, oczywiście. Ile jest w tym prawdy w świetle obiektywnych pomiarów? Współczesna psychologia dysponuje prostą, a potężną metodą odpowiadania na to pytanie, jaką jest meta-analiza. Umożliwia ona ilościową integrację wyników dowolnej liczby  badań na temat jakiejś różnicy płci (lub inny temat)...

Jerzy Vetulani, NEUROBIOLOGIA BEHAWIORU SEKSUALNEGO

Seks jest jednym z najbardziej interesujących aspektów życia, a równocześnie – z punktu widzenia ewolucji – aspektem najważniejszym. Biologicznym celem naszej egzystencji, podobnie jak i egzystencji jakichkolwiek istot żywych, jest zapewnienie nieśmiertelności naszym genom. Organizm nasz to jedynie nośnik genów, ukształtowany według ich instrukcji. Jako indywidualne nośniki genów, ze względu na naszą nietrwałość, nie jesteśmy w stanie zapewnić genom nieśmiertelności, musimy więc zapewnić im przepływ w następne pokolenia. Rozmnażanie płciowe jest wypracowaną przez ewolucję skuteczną strategią unieśmiertelniania materiału genetycznego. W rozmnażaniu tym biorą udział dwie płci, których rola u organizmów wyższych jest różna: samice dużym kosztem własnym budują nośnik genomu, czyli
potomstwo i często o nie dbają, samce zaś dostarczają tylko dodatkowy materiał genetyczny, i często o potomstwo nie dbają...

Jolanta Rabe-Jabłońska, DLACZEGO KOBIETY CHORUJĄ CZĘŚCIEJ NA ZABURZENIA JEDZENIA NIŻ MĘŻCZYŹNI?

Zaburzenia jedzenia w najnowszych klasyfikacjach zaburzeń psychicznych obejmują jadłowstręt psychiczny, bulimię psychiczną, napady objadania się oraz atypowe zaburzenia jedzenia. Rozpoznawanie tych zaburzeń jako zaburzeń psychicznych ma niedługą historię, bo w najbardziej znanych na świecie klasyfikacjach znalazły się one dopiero w latach 90. XX w., choć ich wierne opisy w literaturze światowej i dokumentach istniały od dawna i zawsze dotyczyły w przypadku szczególnej ich postaci – jadłowstrętu psychicznego, tylko u kobiet. Znane są opisy świętych lub „prawie” świętych dziewic, które „żyły powietrzem”, odpowiadające wszystkim kryteriom rozpoznawania jadłowstrętu psychicznego. Można więc przypuszczać, że od wieków zaburzenie to istotnie częściej dotyczyło kobiet niż mężczyzn. Z większości badań przeprowadzonych w XX/XXI wieku wynika, że jadłowstręt psychiczny zdarza się od 10–20 razy rzadziej u osób płci męskiej niż żeńskiej, a z mojego własnego psychiatrycznego doświadczenia wynika, że przynajmniej w populacji polskiej zaburzenie to u mężczyzn występuje jeszcze rzadziej. Powstaje więc pytanie dlaczego tak jest?...

Marek S. Żbik, PYŁ KSIĘŻYCOWY I JEGO DZIWNE WŁASNOŚCI

Księżyc fascynował ludzi od zarania dziejów i znalazł swoje miejsce w wielu wierzeniach, podaniach i opowieściach. Jeszcze nie tak dawno temu snuto spekulacje na temat natury powierzchni księżyca, jak również o tym, co kryje się po drugiej niewidocznej z Ziemi stronie srebrnego globu...

Sylwia Tomecka-Suchoń, Piotr Pyka, BADANIA GEORADAROWE W SŁUŻBIE ARCHEOLOGII

Najciekawsze odkrycia archeologiczne często były dziełem przypadku. Niespodziewana obserwacja zgłoszona właściwym osobom zapoczątkować może cykl badań o doniosłym znaczeniu. Również odkrycia o mniejszym znaczeniu zaczynały się często od szczęśliwego zbiegu okoliczności...

Maria Olszowska, SZLAK WIELKICH JEZIOR MAZURSKICH – CZĘŚĆ ŚRODKOWA

Ta część szlaku jest najbardziej oblegana przez wodniaków i innych turystów. Do jezior tej części zaliczam: Bełdany zaczynające się za śluzą Guzianka, Śniardwy, Mikołajskie, Tałty i Ryńskie. W tej części leży Wenecja Północy – Mikołajki, serce mazurskiego szlaku. W Mikołajkach spotykają się szlaki części południowej i północnej...